{"id":24,"date":"2023-10-08T09:51:55","date_gmt":"2023-10-08T09:51:55","guid":{"rendered":"http:\/\/pluriko.pl\/?page_id=24"},"modified":"2023-12-31T16:13:15","modified_gmt":"2023-12-31T16:13:15","slug":"plurlingwizm","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/pluriko.pl\/index.php\/plurlingwizm\/","title":{"rendered":"Plurlingwizm i plurkulturalizm"},"content":{"rendered":"\n

Autor: Jerzy Leyk \u2013 sierpie\u0144 2023<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Wieloj\u0119zyczno\u015b\u0107 rozumiana jako pos\u0142ugiwanie si\u0119 wieloma j\u0119zykami czy to w skali indywidualnej czy spo\u0142ecznej nie jest zjawiskiem nowym. Wyst\u0119powa\u0142a i wyst\u0119puje w r\u00f3\u017cnych cywilizacjach i regionach geograficznych od tysi\u0119cy lat. Czy to b\u0119dzie basen Morza \u015ar\u00f3dziemnego jako kolebka kilku cywilizacji w tym europejskiej, czy te\u017c Afryka, Azja \u015arodkowa i Dalekowschodnia, Ameryka Prekolumbijska czy Polinezja.<\/p>\n\n\n\n

Natomiast tematyka okre\u015blana AD 2023 mianem plurlingwizmu i plurkulturalizmu sta\u0142a si\u0119 w Europie tematem docieka\u0144, bada\u0144 i praktyki w zakresie polityki edukacyjnej na pocz\u0105tku 21-go wieku i wesz\u0142a do agendy polityki edukacyjnej Rady Europy. Od roku 2001 rozpowszechniana jest w ramach Common European Framework of Reference for Languages<\/em> \u2013 w skr\u00f3cie CEFR.<\/p>\n\n\n\n

Z terminem plurlingwizmu zwi\u0105zanych jest wiele poj\u0119\u0107 pokrewnych, cz\u0119sto definiowanych w r\u00f3\u017cny, niejednolity spos\u00f3b.<\/p>\n\n\n\n

Niniejsze opracowanie ma charakter pogl\u0105dowy, wprowadzaj\u0105cy w tematyk\u0119 w spos\u00f3b uporz\u0105dkowany. Przedstawia propozycj\u0119 autora uj\u0119cia tej szerokiej, z\u0142o\u017conej i dalekiej od jednolitego spojrzenia tematyki. Zaprezentowane jest podej\u015bcie z perspektywy europejskiej.<\/p>\n\n\n\n

I. Przyj\u0119te okre\u015blenia podstawowe<\/span><\/p>\n\n\n\n

Na potrzeby niniejszego wprowadzenia przyjmuj\u0119 wymienione dalej okre\u015blenia i obja\u015bnienia ich wzajemnych powi\u0105za\u0144, nie po to, aby toczy\u0107 spory o poprawno\u015b\u0107 samych definicji lecz w celu nazwania pewnych zjawisk w tym obszarze w spos\u00f3b u\u017cyteczny, w miar\u0119 uporz\u0105dkowany i mniej lub bardziej zbli\u017cony do obecnie u\u017cywanych okre\u015ble\u0144.<\/p>\n\n\n\n

Przedmiotem rozpatrywanej tematyki s\u0105:<\/p>\n\n\n\n

    \n
  1. j\u0119zyk m\u00f3wiony w komunikacji cz\u0142owiek \u2013 cz\u0142owiek,<\/mark><\/li>\n\n\n\n
  2. kultura z tym j\u0119zykiem zwi\u0105zana,<\/mark><\/li>\n\n\n\n
  3. relacje j\u0119zykowe i kulturowe mi\u0119dzy interlokutorami i spo\u0142eczno\u015bciami pos\u0142uguj\u0105cymi si\u0119 r\u00f3\u017cnymi j\u0119zykami i zanurzonymi w r\u00f3\u017cnych kulturach.<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

    Kryteria typologiczne s\u0105 dwa:<\/p>\n\n\n\n

      \n
    1. indywidualne (pojedyncza osoba) i zbiorowe (spo\u0142eczno\u015b\u0107),<\/mark><\/li>\n\n\n\n
    2. stopie\u0144 opanowania j\u0119zyka i stopie\u0144 zanurzenia w kulturze oraz zwi\u0105zane z tym to\u017csamo\u015bci (identyfikacje) jednostek<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

      Poza tym obszarem s\u0105 j\u0119zyki migowe (komunikacja cz\u0142owiek \u2013 cz\u0142owiek) i j\u0119zyki programowania (komunikacja cz\u0142owiek \u2013 komputer).<\/p>\n\n\n\n

      Poj\u0119cia wst\u0119pne<\/u><\/em><\/p>\n\n\n\n

      J\u0119zyk <\/strong>\u2013 za odr\u0119bny j\u0119zyk m\u00f3wiony roboczo przyjmuj\u0119 j\u0119zyk znajduj\u0105cy si\u0119 na li\u015bcie j\u0119zyk\u00f3w SIL (2017: Information on ISO 639-3<\/em>, SIL International, https:\/\/iso639-3.sil.org) opr\u00f3cz j\u0119zyk\u00f3w wygas\u0142ych, staro\u017cytnych i j\u0119zyk\u00f3w migowych. <\/strong>Wynika z tego, \u017ce liczne odmiany danego j\u0119zyka (w tym regionalne, socjalne, \u015brodowiskowe czy historyczne) nie znajduj\u0105ce si\u0119 na tej li\u015bcie nie stanowi\u0105 odr\u0119bnych j\u0119zyk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

      Kultura <\/strong>\u2013 na potrzeby rozpatrywanych zagadnie\u0144 wyr\u00f3\u017cniam trzy poziomy kultury istotne dla okre\u015blenia stopnia zanurzenia jednostki w kulturze zwi\u0105zanej z danym j\u0119zykiem:<\/p>\n\n\n\n

        \n
      1. poziom komunikacji j\u0119zykowej \u2013 elementy kulturowe bezpo\u015brednio zwi\u0105zane z poprawnym pos\u0142ugiwaniem si\u0119 danym j\u0119zykiem,<\/mark><\/li>\n\n\n\n
      2. poziom uczestnicz\u0105cy \u2013 do\u015bwiadczenie i kompetencje wynikaj\u0105ce z przebywania danej osoby w \u015brodowisku danej kultury przez odpowiednio d\u0142ugi okres (np. co najmniej 6 miesi\u0119cy), po to aby m\u00f3c odczuwa\u0107 i praktykowa\u0107 w spos\u00f3b adekwatny te r\u00f3\u017cnice z w\u0142asn\u0105 kultur\u0105. Dotyczy przede wszystkim typowych obyczaj\u00f3w i zwyczaj\u00f3w dnia codziennego, form odnoszenia si\u0119 do siebie i podstawowej wiedzy o kulturze i \u017cyciu spo\u0142ecznym,<\/mark><\/li>\n\n\n\n
      3. poziom pe\u0142ny \u2013 ca\u0142o\u015b\u0107 danej kultury, a wi\u0119c tak\u017ce wytwory (dzie\u0142a) w danym j\u0119zyku nale\u017c\u0105ce do kultury wysokiej lub popularnej oraz jej sk\u0142adniki pozaj\u0119zykowe.<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

        Rodzimy u\u017cytkownik j\u0119zyka \u2013 <\/strong>osoba, kt\u00f3ra  u\u017cywa na co dzie\u0144 danego j\u0119zyka od okresu dzieci\u0144stwa przynajmniej jako j\u0119zyka domowego.<\/p>\n\n\n\n

        Prymarny (pierwszy) j\u0119zyk rodzimy \u2013 <\/strong>jedyny j\u0119zyk rodzimy u\u017cytkownika lub, gdy jest ich wi\u0119cej, to j\u0119zyk, kt\u00f3ry dana osoba ma opanowany i praktykuje w najwi\u0119kszym stopniu.<\/p>\n\n\n\n

        Etnia j\u0119zykowo-kulturowa \u2013 <\/strong>jest to termin roboczy przydatny do u\u015bci\u015blenia poj\u0119\u0107 w zakresie j\u0119zyka, kultury z nim zwi\u0105zanej oraz polityk edukacyjnych i spo\u0142ecznych.<\/p>\n\n\n\n

        Terminem tym proponuj\u0119 w niniejszym opracowaniu okre\u015bla\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119 rodzimych u\u017cytkownik\u00f3w danego j\u0119zyka wraz z tymi elementami kultury, kt\u00f3re s\u0105 powi\u0105zane mniej lub bardziej bezpo\u015brednio z j\u0119zykiem i skutkuj\u0105 poczuciem wi\u0119zi o charakterze wsp\u00f3lnej przynale\u017cno\u015bci (to\u017csamo\u015bci) danej wsp\u00f3lnoty w odr\u00f3\u017cnieniu od innych wsp\u00f3lnot. Elementy kulturowe nie powi\u0105zane w spos\u00f3b widoczny z j\u0119zykiem s\u0105 w tym uj\u0119ciu pomijane.<\/p>\n\n\n\n

        Je\u015bli przyjmiemy, \u017ce j\u0119zyk jest wytworem kultury danej wsp\u00f3lnoty, to musimy uwzgl\u0119dni\u0107, \u017ce jakkolwiek dany j\u0119zyk i dana kultura s\u0105 elementami wsp\u00f3\u0142wyst\u0119puj\u0105cymi, wsp\u00f3\u0142graj\u0105cymi i wzajemnie powi\u0105zanymi, to zupe\u0142nie inna jest dynamika ich rozwoju. J\u0119zyk ewoluuje powoli, zmiany kulturowe znacznie szybciej (szczeg\u00f3lnie pozaj\u0119zykowe), bo wp\u0142yw ma na to zar\u00f3wno rozw\u00f3j cywilizacyjny jak i otoczenie zewn\u0119trzne i mnogo\u015b\u0107 kontakt\u00f3w ludzi z r\u00f3\u017cnych etni j\u0119zykowo-kulturowych.  J\u0119zyk w tym zestawieniu staj\u0119 si\u0119 niejako stra\u017cnikiem, opok\u0105, ram\u0105 dla poczucia to\u017csamo\u015bci kulturowej danej wsp\u00f3lnoty.<\/p>\n\n\n\n

        Quasi etnia j\u0119zykowo-kulturowa \u2013 <\/strong>zjawisko podobne do etni j\u0119zykowo-kulturowej, ale opartej o j\u0119zyk w danym czasie w zasadzie pozbawiony rodzimych u\u017cytkownik\u00f3w. S\u0105 wszak\u017ce \u015brodowiska u\u017cywaj\u0105ce takiego j\u0119zyka czasem tak\u017ce z elementami kultury wysokiej w tym j\u0119zyku. Przyk\u0142adami s\u0105 wszelkie pid\u017cyny (bez kultury wysokiej, ale czasem przechodz\u0105ce w j\u0119zyki kreolskie, tzn. uzyskuj\u0105ce rodzimych u\u017cytkownik\u00f3w) oraz \u0142acina w \u015bredniowieczu i esperanto wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie (posiadaj\u0105 one wytwory kultury wysokiej).<\/p>\n\n\n\n

        Tam gdzie jest dalej mowa o etni j\u0119zykowo-kulturowej, to \u2013 je\u015bli nie zaznaczono inaczej \u2013 odnosi si\u0119 tak\u017ce do quasi etni.<\/p>\n\n\n\n

        Poj\u0119cia zwi\u0105zane z wieloj\u0119zyczno\u015bci\u0105 i wielokulturowo\u015bci\u0105 jednostki (indywidualn\u0105)<\/u><\/em><\/p>\n\n\n\n

        Wprowadzam tu 6 poj\u0119\u0107 podstawowych i ich okre\u015ble\u0144 w trzech sferach: bi-, multi-, plur-. W ka\u017cdej z tych sfer jest r\u00f3wnoleg\u0142o\u015b\u0107 co do stopnia zaawansowania z jednej strony w j\u0119zyku, a z drugiej w kulturze.<\/p>\n\n\n\n

        Bilingwizm – <\/strong>odnosi si\u0119 do pojedynczej osoby. Osoba jest bilingwalna w\u00f3wczas, gdy u\u017cytkuje osobno, niezale\u017cnie i r\u00f3wnolegle co najmniej dwa j\u0119zyki w spos\u00f3b bieg\u0142y na poziomie adekwatnym do swego wieku i potencja\u0142u intelektualnego.<\/p>\n\n\n\n

        Bikulturalizm – <\/strong>odnosi si\u0119 do pojedynczej osoby. Osoba jest bikulturalna je\u015bli jest bilingwalna. Ma wi\u0119c to\u017csamo\u015bci (identyfikacje kulturowe) zwi\u0105zane z tymi j\u0119zykami.<\/p>\n\n\n\n

        Uwaga: w przypadku 3 lub wi\u0119cej j\u0119zyk\u00f3w stosowana bywa nazwa multilingwizm \u2013 t\u0119 jednak rezerwuj\u0119 dla innej sfery, w kt\u00f3rej jest najcz\u0119\u015bciej stosowana.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ady obja\u015bniaj\u0105ce<\/em><\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 1<\/span>: Dzieci rodzic\u00f3w o r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach rodzimych pos\u0142uguj\u0105ce si\u0119 w domu tymi j\u0119zykami, z kt\u00f3rych jeden mo\u017ce by\u0107 jednocze\u015bnie j\u0119zykiem edukacji szkolnej lub j\u0119zykiem pracy zawodowej.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 2<\/span>: Osoby z mniejszo\u015bci j\u0119zykowo-kulturowej pos\u0142uguj\u0105ce si\u0119 w domu j\u0119zykiem tej mniejszo\u015bci, a poza domem (w szkole, pracy, itp.) j\u0119zykiem urz\u0119dowym dominuj\u0105cej etni j\u0119zykowo-kulturowej (tj. j\u0119zykiem administracyjnym w ich regionie przebywania).<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 3<\/span>: Nie jest osob\u0105 bilingwaln\u0105 dziecko, kt\u00f3re wraz z rodzicami przenios\u0142o si\u0119 do innego kraju i w tym nowym miejscu zamieszkania nie jest kultywowany w domu, ani poza nim j\u0119zyk wcze\u015bniejszego dzieci\u0144stwa. Ten pierwszy j\u0119zyk rodzimy przestaje by\u0107 dla niej j\u0119zykiem operacyjnym, w tym j\u0119zyku ta osoba przestaje my\u015ble\u0107.<\/p>\n\n\n\n

        Multilingwizm <\/strong>\u2013 odnosi si\u0119 do spo\u0142eczno\u015bci na poziomie pa\u0144stwa lub regionu. Oznacza przypadki wsp\u00f3\u0142wyst\u0119powania wielu (co najmniej dw\u00f3ch) etni j\u0119zykowo-kulturowych o r\u00f3wnych prawach (na og\u00f3\u0142 uznanych za j\u0119zyki oficjalne pa\u0144stwa).<\/p>\n\n\n\n

        M\u00f3wi si\u0119 np. o multilingwalnej (wieloj\u0119zycznej) Szwajcarii.<\/p>\n\n\n\n

        Multikulturalizm<\/strong> \u2013 odnosi si\u0119 do spo\u0142ecze\u0144stw, w kt\u00f3rych istniej\u0105 znaczne, ale mniejszo\u015bciowe grupy (spo\u0142eczno\u015bci) kultywuj\u0105ce inny j\u0119zyk i inn\u0105 kultur\u0119 ni\u017c dominuj\u0105ca w tym spo\u0142ecze\u0144stwie (na og\u00f3\u0142 w skali kraju). Spo\u0142eczno\u015bci te s\u0105 od siebie wzajemnie odseparowane kulturowo. O ile osoby  ze spo\u0142eczno\u015bci mniejszo\u015bciowych w r\u00f3\u017cnym stopniu dodatkowo integruj\u0105 si\u0119 z dominuj\u0105c\u0105 etni\u0105 j\u0119zykowo-kulturow\u0105 (np. przez system edukacji szkolnej), to integracja w drug\u0105 stron\u0119 nie zachodzi.<\/p>\n\n\n\n

        Poj\u0119cie to ma odniesienie wy\u0142\u0105cznie do skali spo\u0142ecznej, nie indywidualnej. Sta\u0142o si\u0119 wyr\u00f3\u017cnikiem prowadzonej polityki pa\u0144stwowej wobec tych grup.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ady obja\u015bniaj\u0105ce<\/em><\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 1<\/span>: Du\u017ce grupy imigrant\u00f3w z innych kraj\u00f3w w krajach Europy Zachodniej tworz\u0105 spo\u0142eczno\u015bci typowe dla polityki multikulturalizmu. S\u0105 one traktowane przez kraj osiedlenia jako u\u017cyteczne, ich prawa do w\u0142asnej odr\u0119bno\u015bci j\u0119zykowo-kulturowej s\u0105 szanowane, a dzieci i m\u0142odzie\u017c maj\u0105  stwarzane warunki do integracji j\u0119zykowej i kulturowej z kultur\u0105 dominuj\u0105ca (obowi\u0105zuj\u0105c\u0105 administracyjnie). Nie ma przy tym znaczenia dla poj\u0119cia multikulturalizmu si\u0142a presji administracyjnej na asymilacj\u0119 cz\u0142onk\u00f3w tych spo\u0142ecze\u0144stw (np. konieczno\u015b\u0107 zdania egzaminu ze stopnia opanowania j\u0119zyka, a czasem tak\u017ce historii kraju zamieszkania dla uzyskania niekt\u00f3rych praw lub uprawnie\u0144).<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 2<\/span>: Przejawem multikulturalizmu nie s\u0105 przypadki regionalnych mniejszo\u015bci j\u0119zykowo-kulturowych, gdy\u017c na swoim obszarze zamieszkiwania mog\u0105 one by\u0107 dominuj\u0105ce, a przynajmniej maj\u0105 dost\u0119p do szkolnictwa i us\u0142ug administracji publicznej w swoim j\u0119zyku.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 3<\/span>: Mniejszo\u015b\u0107 niemiecka w Polsce \u017cyj\u0105ca w wojew\u00f3dztwie opolskim nie podpada pod multikulturalizm, bo jest to mniejszo\u015b\u0107 regionalna maj\u0105ca w tym regionie prawa (np. szko\u0142y i administracja operuj\u0105ca j\u0119zykiem tej mniejszo\u015bci) podobnie jak ma spo\u0142eczno\u015b\u0107 dominuj\u0105ca w skali kraju. Natomiast mniejszo\u015b\u0107 polska w Niemczech podpada pod multikulturalizm, je\u015bli tworzy liczne liczbowo, wewn\u0119trznie zorganizowane skupiska kultywuj\u0105ce j\u0119zyk i kultur\u0119 polskoj\u0119zyczn\u0105 (np. w Berlinie).<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 4<\/span>:  Pojedyncze osoby lub rodziny przynale\u017c\u0105ce do mniejszo\u015bci nieregionalnej, ale silnie nastawione na asymilacj\u0119 b\u0105d\u017a ju\u017c zasymilowane mog\u0105 nie podpada\u0107 pod polityk\u0119 multikulturalizmu.<\/p>\n\n\n\n

        Multikulturalizm mo\u017ce z biegiem lat prowadzi\u0107 do gettoizacji lokalnej os\u00f3b z danej mniejszo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

        Plurlingwizm (indywidualny) – <\/strong>odnosi si\u0119 do pojedynczej osoby. Osoba jest w praktyce plurlingwalna gdy opr\u00f3cz co najmniej jednego j\u0119zyka rodzimego opanowa\u0142a co najmniej jeden inny j\u0119zyk na okre\u015blonym poziomie (na og\u00f3\u0142 co najmniej B1+ lub B2[1]<\/a>). Wystarczy, \u017ce potrafi si\u0119 w tym j\u0119zyku do\u015b\u0107 swobodnie komunikowa\u0107 i prze\u0142\u0105cza\u0107 z jednego j\u0119zyka na inny w procesie komunikacji w razie potrzeby. W zwi\u0105zku z tym osoba plurlingwalna ma zdywersyfikowany repertuar j\u0119zykowy i tym r\u00f3\u017cni si\u0119 od osoby monolingwalnej.<\/p>\n\n\n\n

        Jak z tego wynika, wymagania dotycz\u0105ce stopnia opanowania j\u0119zyk\u00f3w przez osob\u0119 plurlingwaln\u0105 s\u0105 znacznie ni\u017csze ni\u017c w przypadku bilingwizmu. Jednak\u017ce osoba bilingwalna w obszarze innych j\u0119zyk\u00f3w ni\u017c jej podstawowe mo\u017ce osi\u0105ga\u0107 jedynie poziom plurlingwalny.<\/p>\n\n\n\n

        Nale\u017cy odr\u00f3\u017cnia\u0107 wy\u017cej okre\u015blone zjawisko i poj\u0119cie plurlingwizmu od kompetencji plurlingwalnych danej osoby.<\/p>\n\n\n\n

        Kompetencje plurlingwalne<\/span> to ca\u0142o\u015b\u0107 repertuaru \u015brodk\u00f3w j\u0119zykowych w r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach innych ni\u017c prymarny j\u0119zyk rodzimy jak\u0105 posiada dana osoba  niezale\u017cnie od stopnia zaawansowania w ka\u017cdym z tych j\u0119zyk\u00f3w. Przy tym wskazane jest przyj\u0105\u0107, \u017ce nie s\u0105 brane pod uwag\u0119 mo\u017cliwo\u015bci szcz\u0105tkowe wyra\u017cenia si\u0119 w j\u0119zyku obcym, tzn. nie osi\u0105gany jest w danym j\u0119zyku poziom co najmniej A1, kt\u00f3ry pozwala wyartyku\u0142owa\u0107 sensownie co najmniej kilkana\u015bcie zwrot\u00f3w i zda\u0144 z \u017cycia codziennego, np. w odpowiedzi na pytania w tym zakresie. Poni\u017cej tego minimalnego poziomu mamy bowiem do czynienia z wiedz\u0105, a nie umiej\u0119tno\u015bciami, co jest istotne dla poj\u0119cia kompetencji.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ady obja\u015bniaj\u0105ce<\/em><\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 1<\/span>: Polityki edukacyjne w pa\u0144stwach europejskich s\u0105 aktualnie nastawione na kszta\u0142cenie absolwent\u00f3w szk\u00f3\u0142 \u015brednich na osoby plurlingwalne operuj\u0105ce w miar\u0119 swobodnie co najmniej dwoma j\u0119zykami (j\u0119zykiem szko\u0142y i przynajmniej jednym j\u0119zykiem obcym). P\u00f3ki ucz\u0105cy si\u0119 nie opanuje w odpowiednim stopniu j\u0119zyka obcego jest dopiero kandydatem na osob\u0119 plurlingwaln\u0105.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 2<\/span>: Ka\u017cda osoba bilingwalna jest osob\u0105 plurlingwaln\u0105, ale stosunkowo niewiele os\u00f3b plurlingwalnych jest jednocze\u015bnie bilingwalnymi.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 3<\/span>: Osoba z mniejszo\u015bci j\u0119zykowo-kulturowej operuj\u0105ca swobodnie j\u0119zykiem dominuj\u0105cym obowi\u0105zuj\u0105cym w szkole lub pracy zawodowej, kt\u00f3ry jest inny ni\u017c jej j\u0119zyk rodzimy jest plurlingwalna.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 4<\/span>: Ucze\u0144 ostatnich klas szko\u0142y podstawowej, dla kt\u00f3rego j\u0119zyk nauki szkolnej jest jedynym j\u0119zykiem rodzimym ucz\u0105cy si\u0119 w szkole jednego lub dw\u00f3ch j\u0119zyk\u00f3w obcych na poziomie obowi\u0105zuj\u0105cego programu nauczania posiada podstawowe kompetencje plurlingwalne. Jednak\u017ce nie jest on jeszcze osob\u0105 plurlingwaln\u0105 w w\/w sensie. Jego repertuar \u015brodk\u00f3w j\u0119zykowych w j\u0119zykach obcych, a co za tym idzie kompetencje plurlingwalne stale rosn\u0105 w miar\u0119 przechodzenia do wy\u017cszych klas.<\/p>\n\n\n\n

        Plurkulturalizm (indywidualny) – <\/strong>odnosi si\u0119 do pojedynczej osoby. Osoba jest plurkulturowa, gdy jest plurlingwalna. Oznacza to przyj\u0119cie, \u017ce osoba ta zaznajomiona jest z kultur\u0105 danego j\u0119zyka obcego co najmniej na tyle na ile wynika to z osi\u0105gniecia odpowiedniego poziomu znajomo\u015bci tego j\u0119zyka. Na najni\u017cszym szczeblu kwalifikuj\u0105cym do plurlingwizmu (B1+ lub B2) nie wykracza to poza wskazane wy\u017cej elementy kultury nale\u017c\u0105ce do poziomu pierwszego, wymaganego w komunikacji j\u0119zykowej.<\/p>\n\n\n\n

        Uwaga: S\u0142abe zr\u00f3\u017cnicowania j\u0119zykowe (odmiany danego j\u0119zyka, np. angielski brytyjski i angielski ameryka\u0144ski lub nowozelandzki) i\/lub s\u0142abe zr\u00f3\u017cnicowania kulturowe (odpowiednio: kultura brytyjska, ameryka\u0144ska, nowozelandzka) s\u0105 zbyt w\u0105t\u0142e, aby osoba maj\u0105ca co najmniej w dwu z nich zaawansowane kompetencje j\u0119zykowe i kulturowe uchodzi\u0142a tylko z tego z tego wzgl\u0119du za plurlingwaln\u0105\/plurkulturow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

        Zjawiska i poj\u0119cia pomocnicze w obszarze komunikacji mi\u0119dzy- i ponadetnicznej<\/u><\/em><\/p>\n\n\n\n

        Niekt\u00f3re z przedstawionych ni\u017cej zjawisk i proponowanych poj\u0119\u0107 pozostaj\u0105 dot\u0105d poza obr\u0119bem szerszych zainteresowa\u0144 badawczych, s\u0105 propozycj\u0105 autora artyku\u0142u.<\/p>\n\n\n\n

        Komunikacja ponadetniczna \u2013 <\/strong>komunikowanie si\u0119 os\u00f3b lub grup spo\u0142ecznych z r\u00f3\u017cnych etni j\u0119zykowo-kulturowych przy pomocy j\u0119zyka nie b\u0119d\u0105cego j\u0119zykiem rodzimym \u017cadnej z tych etni.<\/p>\n\n\n\n

        Komunikacja interetniczna (mi\u0119dzyetniczna) \u2013 <\/strong>komunikowanie si\u0119 os\u00f3b lub grup spo\u0142ecznych z r\u00f3\u017cnych etni j\u0119zykowo-kulturowych przy pomocy dowolnego j\u0119zyka, czyli rodzimego dla jednej z tych etni lub nie b\u0119d\u0105cego j\u0119zykiem rodzimym \u017cadnej z nich.<\/p>\n\n\n\n

        Komunikacja ponadetniczna jest przyk\u0142adem komunikacji interetnicznej.<\/p>\n\n\n\n

        Interj\u0119zyk (<\/strong>zwany te\u017c lingua franca<\/em>) \u2013 <\/strong>j\u0119zyk pomocniczy, kt\u00f3ry jest w konkretnych sytuacjach u\u017cywany w roli j\u0119zyka komunikacji interetnicznej. Mo\u017ce to by\u0107 zar\u00f3wno j\u0119zyk posiadaj\u0105cy rodzimych u\u017cytkownik\u00f3w jak i j\u0119zyk quasi etni j\u0119zykowo-kulturowej.<\/p>\n\n\n\n

        Interj\u0119zyk (\u015bci\u015blej j\u0119zyk w roli interj\u0119zyka) mo\u017ce mie\u0107 charakter globalny (np. w dzisiejszych czasach angielski), regionalny (np. rosyjski na terenie Federacji Rosyjskiej i niekt\u00f3rych kraj\u00f3w o\u015bciennych, hindi w Indiach, suahili w Afryce wschodniej), lokalny (np. urz\u0119dowy j\u0119zyk kraju w przypadku kontakt\u00f3w imigrant\u00f3w z r\u00f3\u017cnych etni mi\u0119dzy sob\u0105) lub celowy (do tego celu wytworzony, np. esperanto w\u015br\u00f3d os\u00f3b esperanckoj\u0119zycznych pochodz\u0105cych z r\u00f3\u017cnych etni).<\/p>\n\n\n\n

        Interj\u0119zyk czasem nazywany jest j\u0119zykiem mi\u0119dzynarodowym.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ady obja\u015bniaj\u0105ce przypadki j\u0119zyka w roli interj\u0119zyka<\/em><\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 1<\/span>: Oryginalny j\u0119zyk zwany lingua franca<\/em> \u2013 czyli \u201ej\u0119zyk Frank\u00f3w\u201d u\u017cywany przez kilkaset lat w portach Morza \u015ar\u00f3dziemnego w celach komunikacyjnych mi\u0119dzy lud\u017ami z r\u00f3\u017cnych etni, b\u0119d\u0105cy mieszank\u0105 j\u0119zyk\u00f3w roma\u0144skich, greckiego i arabskiego. Nie by\u0142 on j\u0119zykiem \u017cadnej \u00f3wczesnej etni j\u0119zykowo-kulturowej jako takiej, a jedynie quasi etni.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 2<\/span>: J\u0119zyk angielski u\u017cywany w instytucjach Unii Europejskiej \u2013 AD 2023, po brexicie jest powszechnie u\u017cywany w instytucjach UE mimo, \u017ce nie jest to j\u0119zyk rodzimy \u017cadnej etni j\u0119zykowo-kulturowej pa\u0144stwa cz\u0142onkowskiego (pomijam tu fakt uznania j\u0119zyka angielskiego w Irlandii i na Malcie jako j\u0119zyka oficjalnego w instytucjach UE).<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad <\/span>3: J\u0119zyk szwedzki u\u017cywany w Szwecji przez migrant\u00f3w o r\u00f3\u017cnych j\u0119zykach rodzimych do komunikacji mi\u0119dzy osobami z tych etni (czyli nie nale\u017c\u0105cymi prymarnie do etni szwedzkoj\u0119zycznej).<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 4<\/span>: \u0141acina w okresie p\u00f3\u017anego \u015bredniowiecza \u2013 u\u017cywana w kontaktach spo\u0142ecze\u0144stw europejskich w p\u00f3\u017anym \u015bredniowieczu \u2013 nie by\u0142a ona j\u0119zykiem \u017cadnej \u00f3wczesnej etni j\u0119zykowo-kulturowej jako takiej, a jedynie quasi etni.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 5<\/span>: J\u0119zyk esperanto u\u017cywany w kontaktach spo\u0142eczno\u015bci esperanckoj\u0119zycznych \u2013 nie jest on j\u0119zykiem \u017cadnej prymarnej etni j\u0119zykowo-kulturowej jako takiej, a jedynie quasi etni.<\/p>\n\n\n\n

        Interkulturalizm <\/strong>\u2013 osoba jest interkulturowa<\/strong> je\u015bli posiada umiej\u0119tno\u015bci do\u015bwiadczania, rozumienia, refleksji i w miar\u0119 prawid\u0142owego respektowania (stosowania) r\u00f3\u017cnic kulturowych mi\u0119dzy swoj\u0105 prymarn\u0105 etni\u0105 j\u0119zykowo-kulturow\u0105 a co najmniej jedn\u0105 inn\u0105 etni\u0105; potrafi przy tym w miar\u0119 swobodnie pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 j\u0119zykiem przynajmniej tej jednej innej etni (czyli jest plurlingwalna).<\/p>\n\n\n\n

        Zasadniczym elementem tego poj\u0119cia jest kwestia na jakim poziomie wtajemniczenia uwzgl\u0119dniane s\u0105 i stosowane r\u00f3\u017cnice kulturowe. W zwi\u0105zku z powy\u017cszym nale\u017cy odr\u00f3\u017cni\u0107 ro\u017cne poziomy:<\/p>\n\n\n\n

        Interkulturalizm niskopoziomowy (komunikacyjny) <\/strong>\u2013 gdy rozpatrywane s\u0105 r\u00f3\u017cnice kulturowe dotycz\u0105ce wy\u0142\u0105cznie sposobu pos\u0142ugiwania si\u0119 j\u0119zykiem w r\u00f3\u017cnych komunikacyjnych sytuacjach spo\u0142ecznych. Chodzi o r\u00f3\u017cnice socjolingwistyczne i idiomatyczne danego j\u0119zyka w stosunku do w\u0142asnego lub innych poznawanych.<\/p>\n\n\n\n

        Interkulturalizm \u015bredniopoziomowy (uczestnicz\u0105cy) <\/strong>\u2013 gdy uwzgl\u0119dniane s\u0105 nie tylko r\u00f3\u017cnice kulturowe w obszarze u\u017cywania j\u0119zyka (komunikacyjne), ale towarzyszy im tak\u017ce do\u015bwiadczenie i kompetencje wynikaj\u0105ce z przebywania danej osoby w \u015brodowisku innej etni j\u0119zykowo-kulturowej ni\u017c w\u0142asna (prymarna) przez odpowiednio d\u0142ugi okres (np. co najmniej 6 miesi\u0119cy), po to aby m\u00f3c odczuwa\u0107 i praktykowa\u0107 w spos\u00f3b adekwatny te r\u00f3\u017cnice. Dotyczy przede wszystkim typowych dla innej etni obyczaj\u00f3w i zwyczaj\u00f3w dnia codziennego, form odnoszenia si\u0119 do siebie i podstawowej wiedzy o kulturze i \u017cyciu spo\u0142ecznym innej etni. Nie jest przy tym istotny stopie\u0144 wej\u015bcia w inn\u0105 kultur\u0119, bo zale\u017cy to od poziomu og\u00f3lnego wykszta\u0142cenia, zakresu zainteresowa\u0144 i sposobu funkcjonowania danej osoby r\u00f3wnie\u017c we w\u0142asnej (prymarnej) etni.<\/p>\n\n\n\n

        Osoba maj\u0105ca do\u015bwiadczenie uczestnicz\u0105ce staje si\u0119 na og\u00f3\u0142 pozytywnie nastawiona do os\u00f3b z innej, tak poznanej etni lub quasi etni.<\/p>\n\n\n\n

        Interkulturalizm wysokopoziomowy (pe\u0142nokulturowy) <\/strong>\u2013 gdy osoba jest zorientowana w r\u00f3\u017cnicach dotycz\u0105cych ca\u0142o\u015bci sfery kultury, a wi\u0119c sposobu postrzegania rzeczywisto\u015bci, istotnych dla danej kultury wytwor\u00f3w (dzie\u0142) kultury, konotacji, bohater\u00f3w, mit\u00f3w i innych wyznacznik\u00f3w to\u017csamo\u015bci kulturowej \u2013 przynajmniej tych najistotniejszych.<\/p>\n\n\n\n

        W tym przypadku niwelowane s\u0105 bariery kulturowe, a co za tym idzie na og\u00f3\u0142 tak\u017ce uprzedzenia i nieuprawnione stereotypy i sprzyja to zanikowi nietolerancji wobec os\u00f3b z innej ni\u017c rodzima  etni interlokutora z powodu odmienno\u015bci j\u0119zykowo-kulturowej.<\/p>\n\n\n\n

        Szczeg\u00f3lnym, najwy\u017cszym przypadkiem interkulturalizmu wysokopoziomowego jest identyfikacja dwukulturowa, o charakterze to\u017csamo\u015bciowym, np. gdy osoba ma dwa j\u0119zyki rodzime i funkcjonuje w dw\u00f3ch kulturach, z kt\u00f3rymi si\u0119 uto\u017csamia.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ady obja\u015bniaj\u0105ce<\/em><\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 1<\/span>: Osoba bilingwalna i bikulturalna przejawia poziom interkulturalizmu uczestnicz\u0105cego, poniewa\u017c porusza si\u0119 latami w obu \u015brodowiskach j\u0119zykowo-kulturowych, a po uzyskaniu dobrego wykszta\u0142cenia tak\u017ce poziom interkulturalizmu pe\u0142nokulturowego.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 2<\/span>: Ucze\u0144, kt\u00f3rego j\u0119zyk rodzimy r\u00f3\u017cni si\u0119 od j\u0119zyka szkolnego, przejawia poziom interkulturalizmu uczestnicz\u0105cego, poniewa\u017c porusza si\u0119 latami w obu \u015brodowiskach j\u0119zykowo-kulturowych.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 3<\/span>: Plurlingwalny absolwent szko\u0142y \u015bredniej, kt\u00f3ry nie mia\u0142 okazji d\u0142u\u017cszego przebywania w \u015brodowisku u\u017cytkownik\u00f3w swobodnie pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 w sprawach codziennych danym j\u0119zykiem, tzn. nie uczy\u0142 si\u0119 (nie praktykowa\u0142) tego j\u0119zyka przez \u201ezanurzenie\u201d w takim \u015brodowisku przez dostatecznie d\u0142ugi okres osi\u0105ga jedynie poziom interkulturalizmu komunikacyjnego.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 4<\/span>: Marynarz lub pracownik portu z basenu Morza \u015ar\u00f3dziemnego pos\u0142uguj\u0105cy si\u0119 lingua franca przejawia poziom interkulturalizmu uczestnicz\u0105cego, ale nie wysokopoziomowego, bo ten poziom w tym j\u0119zyku praktycznie nie istnieje.<\/p>\n\n\n\n

        Wra\u017cliwo\u015b\u0107 (inter)kulturowa<\/strong> \u2013 \u015bwiadomo\u015b\u0107 zr\u00f3\u017cnicowania kulturowego i gotowo\u015b\u0107 do akceptacji innych kultur (a tak\u017ce subkultur lub odmienno\u015bci regionalnych czy \u015brodowiskowych) oraz to\u017csamo\u015bci kulturowych ich nosicieli.<\/p>\n\n\n\n

        Nie ma przy tym znaczenia czy i w jakim stopniu dana osoba zna j\u0119zyki obce \u2013 mo\u017ce nie umie\u0107 pos\u0142ugiwa\u0107 si\u0119 \u017cadnym, ale posiada\u0107 umiej\u0119tno\u015b\u0107 do\u015bwiadczania i rozumienia r\u00f3\u017cnic kulturowych mi\u0119dzy swoj\u0105 etni\u0105 j\u0119zykowo-kulturow\u0105 a innymi i mie\u0107 do nich stosunek pozytywny.<\/p>\n\n\n\n

        Wra\u017cliwo\u015b\u0107 interkulturowa jest niejako warunkiem wst\u0119pnym nabycia kompetencji interkulturowych na \u015brednim i wy\u017cszym poziomie.<\/p>\n\n\n\n

        \u015awiadomo\u015b\u0107 interkulturowa<\/strong> – tym si\u0119 r\u00f3\u017cni od wra\u017cliwo\u015bci interkulturowej, \u017ce nie wymaga gotowo\u015bci do akceptacji innych kultur. W tym znaczeniu wystarczaj\u0105cy jest interkulturalizm niskopoziomowy (komunikacyjny).<\/p>\n\n\n\n

        Otwarto\u015b\u0107 interkulturowa<\/strong> \u2013 cecha i postawa osoby (jednostki) otwartej na r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 kulturow\u0105, kieruj\u0105cej si\u0119 tolerancj\u0105 i szacunkiem do Innego. Jej podstaw\u0105 jest posiadanie przez dan\u0105 osob\u0119 wra\u017cliwo\u015bci interkulturowej.<\/p>\n\n\n\n

        Otwarto\u015b\u0107 interkulturowa mo\u017ce by\u0107 selektywna, czyli u danej osoby ograniczona tylko do pewnych kr\u0119g\u00f3w kulturowych lub religijnych z wykluczeniem os\u00f3b spoza tych kr\u0119g\u00f3w. Np. postawa wobec imigrant\u00f3w mo\u017ce by\u0107 uzale\u017cniona od kraju, z kt\u00f3rego pochodz\u0105 i\/lub religii kt\u00f3r\u0105 wyznaj\u0105.<\/p>\n\n\n\n

        Du\u017cy wp\u0142yw na kreowanie postaw otwarto\u015bci kulturowej maj\u0105 bezpo\u015brednie kontakty z osobami z innych etni j\u0119zykowo-kulturowych. Im wi\u0119ksze oswojenie z Innymi tym wi\u0119ksze szanse na otwarto\u015b\u0107.<\/p>\n\n\n\n

        Nabycie kompetencji plurlingwalnych i plurkulturowych w zakresie komunikacyjnym sprzyja, ale samo przez si\u0119 nie prowadzi automatycznie do nabycia otwarto\u015bci interkulturowej.<\/span><\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ady obja\u015bniaj\u0105ce<\/em><\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 1<\/span>: Obowi\u0105zkowa nauka j\u0119zyka obcego dla osoby monolingwalnej wcale nie musi prowadzi\u0107 do uzyskania otwarto\u015bci interkulturowej. U niekt\u00f3rych os\u00f3b kontakty z innym j\u0119zykiem,  a szczeg\u00f3lnie z inn\u0105 kultur\u0105 mog\u0105 wywo\u0142ywa\u0107 l\u0119ki i obawy np. o zagro\u017ceniu dla  poczucia w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci lub to\u017csamo\u015bci w\u0142asnej etni j\u0119zykowo-kulturowej. Na tym bazuj\u0105 m.in. ruchy i oddzia\u0142ywania ksenofobiczne, zamykaj\u0105ce w\u0142asn\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 na Innego.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 2<\/span>: Poznanie interj\u0119zyka na poziomie plurlingwalnym takiego jak np. angielski nie powoduje samo z siebie otwarto\u015bci kulturowej ani na osoby z etni angielskoj\u0119zycznych, ani na osoby z innych etni w\u0142adaj\u0105ce angielskim.<\/p>\n\n\n\n

        Przyk\u0142ad 3<\/span>: Poznanie interj\u0119zyka na poziomie plurlingwalnym takiego jak esperanto i pos\u0142ugiwanie si\u0119 nim w praktyce powoduje samo z siebie znaczn\u0105 otwarto\u015b\u0107 na Innego z dowolnej innej etni j\u0119zykowo-kulturowej, gdy\u017c \u015brodowiska esperanckoj\u0119zyczne funkcjonuj\u0105 na zasadzie akceptacji kulturowej odmienno\u015bci interlokutor\u00f3w. Otwarto\u015b\u0107 ta w du\u017cej mierze przenosi si\u0119 na osoby z innych etni j\u0119zykowo-kulturowych nie znaj\u0105ce j\u0119zyka esperanto.<\/p>\n\n\n\n

        Plurlingwizm spo\u0142ecze\u0144stwa – <\/strong>odnosi si\u0119 do okre\u015blonej spo\u0142eczno\u015bci na poziomie pa\u0144stwa lub wy\u017cszym. Dotyczy stopnia nasycenia kompetencjami plurlingwalnymi cz\u0142onk\u00f3w danego spo\u0142ecze\u0144stwa jako ca\u0142o\u015bci. Rozpatrywane s\u0105 wy\u0142\u0105cznie przypadki znajomo\u015bci przez cz\u0142onka danego spo\u0142ecze\u0144stwa j\u0119zyka obcego na okre\u015blonym poziomie (pocz\u0105wszy od B1+\/B2) innego ni\u017c pierwszy j\u0119zyk rodzimy.<\/p>\n\n\n\n

        Jest to kategoria mierzalna wg kraj\u00f3w, roku badania, grup wiekowych, itp.<\/p>\n\n\n\n

        Mo\u017cna rozpatrywa\u0107 przyk\u0142adowo nast\u0119puj\u0105ce miary:<\/p>\n\n\n\n

          \n
        1. uj\u0119ta procentowo liczba os\u00f3b plurlingwalnych na danym poziomie w ca\u0142ej rozpatrywanej populacji, np. og\u00f3\u0142u spo\u0142ecze\u0144stwa, czyli mieszka\u0144c\u00f3w (trudne do oszacowania), absolwent\u00f3w szk\u00f3\u0142 \u015brednich wg cel\u00f3w programowych (wszyscy absolwenci) lub wg faktycznie osi\u0105gni\u0119tych wynik\u00f3w (np. co najmniej 2\/3 w skali \u015bwiadectw w danym kraju \u2013 w Polsce nota = 4);<\/mark><\/li>\n\n\n\n
        2. w tej samej grupie os\u00f3b jak wy\u017cej uwzgl\u0119dnianie ka\u017cdego j\u0119zyka opanowanego na danym poziomie z osobna w stosunku do ca\u0142ej rozpatrywanej populacji \u2013 jako miara przedstawiaj\u0105ca \u015bredni\u0105 wieloj\u0119zyczno\u015b\u0107 w spo\u0142ecze\u0144stwie;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
        3. liczba j\u0119zyk\u00f3w wyst\u0119puj\u0105cych w drugiej grupie, a wi\u0119c opanowanych w danym spo\u0142ecze\u0144stwie z minimaln\u0105 doln\u0105 proporcj\u0105 progow\u0105 (np. 0,1% lub 0,01%, czyli odpowiednio 1 na 1.000 lub 10.000 os\u00f3b) \u2013 pr\u00f3g jest wprowadzany po to, \u017ceby odci\u0105\u0107 j\u0119zyki sporadycznie lub bardzo sporadycznie praktykowane (np. przez pojedynczych imigrant\u00f3w ze stosunkowo ma\u0142ych etni j\u0119zykowo-kulturowych).<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

          Jaki mo\u017ce by\u0107 cel takich bada\u0144? Przede wszystkim mo\u017ce to by\u0107 por\u00f3wnywalny dow\u00f3d na efekty polityk edukacyjnych w zakresie j\u0119zyk\u00f3w obcych.<\/p>\n\n\n\n

          Przyk\u0142ady obja\u015bniaj\u0105ce<\/em><\/p>\n\n\n\n

          Przyk\u0142ad 1<\/span>: Absolwent szko\u0142y \u015bredniej, kt\u00f3rego jedyny j\u0119zyk rodzimy jest jednocze\u015bnie j\u0119zykiem szko\u0142y i kt\u00f3ry w dostatecznym stopniu opanowa\u0142 1 j\u0119zyk obcy \u2013 b\u0119dzie mia\u0142 wska\u017anik plurlingwizmu (miara nr 2)  = 2.<\/p>\n\n\n\n

          Przyk\u0142ad 2<\/span>: Ten sam absolwent szko\u0142y \u015bredniej, kt\u00f3ry dodatkowo opanowa\u0142 j\u0119zyk grecki na wymaganym poziomie, ale os\u00f3b ze znajomo\u015bci\u0105 tego j\u0119zyka jest w badanej populacji mniej ni\u017c wynosi dolny pr\u00f3g \u2013 b\u0119dzie mia\u0142 wska\u017anik plurlingwizmu (miara nr 2) = 3, a do miary nr 3 nie zostanie uwzgl\u0119dniony.<\/p>\n\n\n\n

          Przyk\u0142ad 3<\/span>: Osoba z mniejszo\u015bci j\u0119zykowej (regionalnej) lub imigranckiej, kt\u00f3ra ma 2 j\u0119zyki rodzime (1 z nich jest poni\u017cej progu wg miary nr 3), inny j\u0119zyk w szkole (pracy), i zna na odpowiednim poziomie jeszcze jeden j\u0119zyk obcy do\u015b\u0107 popularny w danym spo\u0142ecze\u0144stwie \u2013 b\u0119dzie mia\u0142a wska\u017anik plurlingwizmu (miara nr 2) = 4, a do miary nr 3 zostan\u0105 uwzgl\u0119dnione tylko 3 j\u0119zyki.<\/p>\n\n\n\n

          Przyk\u0142ad 4<\/span>: W rozpatrywanym spo\u0142ecze\u0144stwie wska\u017anik wg miary nr 2 jest < 1,5 \u2013 oznacza to, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142ecze\u0144stwa jest monolingwalna.<\/p>\n\n\n\n

          Interkulturalizm spo\u0142ecze\u0144stwa <\/strong>\u2013 zjawisko i poj\u0119cie r\u00f3wnoleg\u0142e do plurlingwizmu spo\u0142ecze\u0144stwa z tym, \u017ce odniesione do sfery kultury, a nie j\u0119zyka.Dotyczy stopnia nasycenia kompetencjami kulturowymi cz\u0142onk\u00f3w danego spo\u0142ecze\u0144stwa jako ca\u0142o\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

          Poniewa\u017c wyr\u00f3\u017cnione zosta\u0142y trzy poziomy interkulturalizmu indywidualnego, to nale\u017cy rozpatrywa\u0107 tak\u017ce te trzy poziomy w zakresie interkulturalizmu spo\u0142ecznego.<\/p>\n\n\n\n

          Plurkulturalizm spo\u0142ecze\u0144stwa<\/strong> \u2013 poj\u0119cie u\u017cyteczne dla zachowania sp\u00f3jno\u015bci z poprzednimi klasyfikacjami oznacza interkulturalizm komunikacyjny, a wi\u0119c niskopoziomowy.<\/p>\n\n\n\n

          O ile plurkulturalizm spo\u0142ecze\u0144stwa mo\u017cna w jaki\u015b spos\u00f3b mierzy\u0107, bo jest on do wywiedzenia z miar plurlingwizmu spo\u0142ecznego, to pozosta\u0142e poziomy interkulturalizmu spo\u0142ecze\u0144stwa s\u0105 ilo\u015bciowo trudne do szacowania.<\/p>\n\n\n\n

          Komentarz dotycz\u0105cy przedstawionych poj\u0119\u0107<\/u><\/em><\/p>\n\n\n\n

          Poruszana tutaj tematyka i okre\u015blenia obracaj\u0105 si\u0119 wok\u00f3\u0142 poj\u0119cia pluralizmu spo\u0142ecznego<\/strong>, cho\u0107 nie jest ono wprost u\u017cywane. Rozumiane jest ono jako poszanowanie zr\u00f3\u017cnicowa\u0144 spo\u0142ecznych i akceptacj\u0119 przez grupy wi\u0119kszo\u015bciowe grup mniejszo\u015bciowych na zasadzie r\u00f3wno\u015bci ich warto\u015bciowania (spo\u0142ecznego, kulturowego, j\u0119zykowego, czy wreszcie politycznego).<\/p>\n\n\n\n

          Ponadto, istotne jest, aby wymagania te dotyczy\u0142y nie tylko i nie tyle dw\u00f3ch podmiot\u00f3w (np. grupy wi\u0119kszo\u015bciowej i jednej grupy mniejszo\u015bciowej) lecz wielu grup jednocze\u015bnie (st\u0105d w nazwach cz\u0142ony: multi-, plur-, czy inter-). Niestety w samych okre\u015bleniach wy\u017cej przedstawionych, kt\u00f3re si\u0119 obecnie zadomowi\u0142y w u\u017cyciu ten aspekt wielo\u015bci dotycz\u0105cej wi\u0119cej ni\u017c dw\u00f3ch podmiot\u00f3w nie jest bezpo\u015brednio odzwierciedlany. Jest to niew\u0105tpliwie mankament, kt\u00f3ry wymaga dopowiedzenia.<\/p>\n\n\n\n

          Tym niemniej, we wszystkich rozwa\u017caniach w tym opracowaniu, aby np. zakwalifikowa\u0107 dan\u0105 osob\u0119 jako plurlingwaln\u0105, plurkulturow\u0105 lub interkulturow\u0105 przyjmuj\u0119 stopie\u0144 zaawansowania w najlepiej opanowanym drugim j\u0119zyku\/kulturze poza prymarnymi rodzimymi. Liczba takich j\u0119zyk\u00f3w\/kultur w przypadku danej osoby to zagadnienie odr\u0119bne.<\/p>\n\n\n\n

          Druga uwaga og\u00f3lna dotyczy zjawiska transferu j\u0119zykowego lub kulturowego<\/strong> w kontek\u015bcie plurlingwizmu, plurkulturalizmu\/interkulturalizmu czyli przenoszenia kompetencji dowolnego rodzaju z jednego j\u0119zyka\/kultury na inny. Dotyczy to przede wszystkim relacji: j\u0119zyk obcy \u2194 inny j\u0119zyk obcy, ale ma wp\u0142yw tak\u017ce na powi\u0119kszenie kompetencji w j\u0119zyku rodzimym u\u017cytkownika.<\/p>\n\n\n\n

          Interferencja j\u0119zykowa, czyli wp\u0142yw jednego j\u0119zyka na inny mo\u017ce by\u0107 pozytywna (wspomaga\u0107) lub negatywna (utrudnia\u0107, wprowadza\u0107 w b\u0142\u0105d).<\/p>\n\n\n\n

          Nienale\u017cnie od transferu nale\u017cy uwzgl\u0119dni\u0107, \u017ce poznawanie j\u0119zyk\u00f3w obcych zwi\u0119ksza tzw. \u015bwiadomo\u015b\u0107 j\u0119zykow\u0105<\/strong> ucz\u0105cego si\u0119, tzn. wyczucie (implicytnie, czyli w pod\u015bwiadomo\u015bci) jak j\u0119zyki funkcjonuj\u0105 i\/lub eksplicytnie (w spos\u00f3b u\u015bwiadamiany, nazywany i kontrolowany), dotyczy to tak\u017ce j\u0119zyka rodzimego. Podobnie jest ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105 interkulturow\u0105.<\/p>\n\n\n\n

          II. Polityki Rady Europy w zakresie plurlingwizmu, interkulturalizmu i otwarcia na Innego<\/span><\/p>\n\n\n\n

          Chocia\u017c Rada Europy od lat 50-ych 20-go wieku promuje nauk\u0119 j\u0119zyk\u00f3w obcych jako element polityki kulturalnej (1954 \u2013 przyj\u0119cie Europejskiej Konwencji Kulturalnej \u2013 European Cultural Convention<\/em>), to szczeg\u00f3lny nacisk na polityk\u0119 plurlingwizmu, interkulturalizmu i otwarcia na Innego nast\u0105pi\u0142 w roku 2001 (proklamowanym jako Europejski Rok J\u0119zyk\u00f3w \u2013 European Year of Languages<\/em>) z seri\u0105 publikacji o og\u00f3lnej nazwie Common European Framework of Reference for Languages<\/em> \u2013 w skr\u00f3cie CEFR) i powi\u0105zanymi z tym rekomendacjami Rady Europy. Szczeg\u00f3lnie istotn\u0105 w tym zakresie jest publikacja CEFR ustanawiaj\u0105ca poziomy znajomo\u015bci j\u0119zyka obcego (A1-C2).<\/p>\n\n\n\n

          Do tego dosz\u0142a w ostatnich latach pr\u00f3ba standaryzacji efekt\u00f3w kulturowych w zale\u017cno\u015bci od poziom\u00f3w znajomo\u015bci j\u0119zyka (A1-C2).<\/p>\n\n\n\n

          Istotne dla tego tematu rekomendacje Rady Europy:<\/p>\n\n\n\n

            \n
          1. 1998 \u2013 rekomendacja nr 98 (6) Komitetu Ministr\u00f3w w\/s j\u0119zyk\u00f3w nowo\u017cytnych \u2013 zalecaj\u0105ca realizacj\u0119 polityki edukacyjnej pa\u0144stw cz\u0142onkowskich, kt\u00f3ra m.in:<\/mark>\n
              \n
            1. umo\u017cliwia Europejczykom komunikacj\u0119 z osobami m\u00f3wi\u0105cymi innym j\u0119zykiem ni\u017c j\u0119zyk rodzimy, co w efekcie rozwija otwarto\u015b\u0107 umys\u0142u i u\u0142atwia wolny przep\u0142yw informacji i ludzi;<\/mark><\/span><\/li>\n\n\n\n
            2. rozwija u ucz\u0105cych si\u0119 respektowanie innych styl\u00f3w \u017cycia i wyposa\u017ca ich w \u015brodki do uczestnictwa w wielokulturowym \u015bwiecie;<\/mark><\/span><\/li>\n\n\n\n
            3. promuje plurlingwizm zach\u0119caj\u0105c Europejczyk\u00f3w do osi\u0105gania zdolno\u015bci komunikacyjnych w wielu j\u0119zykach;<\/mark><\/span><\/li>\n\n\n\n
            4. promuje dywersyfikacj\u0119 oferty nauki r\u00f3\u017cnych j\u0119zyk\u00f3w.<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n<\/li>\n\n\n\n
            5. 1998 \u2013 rekomendacja nr 1383 (1998) Zgromadzenia Parlamentarnego w\/s dywersyfikacji j\u0119zykowej, kt\u00f3ra m.in.:<\/mark>\n
                \n
              1. stwierdza, \u017ce znajomo\u015b\u0107 j\u0119zyk\u00f3w obcych poza wymiarem kulturowym i praktycznym jest decyduj\u0105cym czynnikiem porozumienia mi\u0119dzy lud\u017ami, tolerancji wobec innych spo\u0142eczno\u015bci, pokoju mi\u0119dzy narodami oraz ochron\u0105 przed nawrotem barbarzy\u0144stwa;<\/mark><\/span><\/li>\n\n\n\n
              2. uznaj\u0105c rol\u0119 j\u0119zyka angielskiego jako lingua franca<\/em> (interj\u0119zyka) stwierdza, \u017ce znajomo\u015b\u0107 tylko angielskiego jako j\u0119zyka obcego jest niewystarczaj\u0105ca i stawia jako jeden z cel\u00f3w polityki edukacyjnej w Europie postulat opanowania przez uczni\u00f3w co najmniej 2 j\u0119zyk\u00f3w obcych.<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n<\/li>\n\n\n\n
              3. 2001 \u2013 rekomendacja nr 1539 (2001) Zgromadzenia Parlamentarnego w\/s Europejskiego Roku J\u0119zyk\u00f3w, kt\u00f3ra m.in.:<\/mark>\n
                  \n
                1. akceptuje cele inicjatywy Rady Europy zawarte w proklamowanym Europejskim Roku J\u0119zyk\u00f3w 2001;<\/mark><\/span><\/li>\n\n\n\n
                2. podkre\u015bla znaczenie rozwoju plurlingwizmu jako umiej\u0119tno\u015bci komunikacji w kilku j\u0119zykach niekoniecznie opanowanych w spos\u00f3b perfekcyjny, co m.in. promuje dialog, tolerancj\u0119, wzajemne zrozumienie i wzbogacenie ludzi oraz kultur.<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

                  Efektem tego jest m.in. stworzenie portalu CEFR – Common European Framework of Reference for Languages<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

                    \n
                  1. 2008 \u2013 rekomendacja nr (2008) 7 Komitetu Ministr\u00f3w w\/s stosowania CEFR i promocji plurlingwizmu \u2013 zach\u0119caj\u0105ca m.in. do:<\/mark>\n
                      \n
                    1. dywersyfikacji nauczanych j\u0119zyk\u00f3w w polityce edukacyjnej, aby rozwija\u0107 plurlingwizm Europejczyk\u00f3w tak\u017ce celem wzmocnienia sp\u00f3jno\u015bci spo\u0142ecznej i wzajemnego zrozumienia;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                    2. nietraktowania w programach nauczania ka\u017cdego z j\u0119zyk\u00f3w w izolacji lecz jako sp\u00f3jnej edukacji plurlingwalnej;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                    3. uwzgl\u0119dnienia roli nauczania j\u0119zyk\u00f3w dla rozwoju u ucz\u0105cych si\u0119 interkulturowego zrozumienia, poszanowania inno\u015bci i \u015bwiadomo\u015bci spo\u0142ecznej co jest efektem zaznajomienia ich ze sposobem my\u015blenia i dzia\u0142ania innego ni\u017c ich rodzimy.<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n<\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

                      Cele CEFR to m.in.:<\/p>\n\n\n\n

                        \n
                      1. dostarczenie wsp\u00f3lnej europejskiej bazy do wypracowania program\u00f3w nauczania j\u0119zyk\u00f3w obcych, podr\u0119cznik\u00f3w, sposob\u00f3w egzaminowania, itp.;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                      2. promocja plurlingwizmu i dywersyfikacji j\u0119zyk\u00f3w do wyboru w polityce edukacyjnej;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                      3. wspieranie rozpowszechnienia indywidualnego profilu plurlingwalnego jednostki.<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

                        Plurlingwizm i plurkulturalizm wg CEFR <\/strong>\u2013 poj\u0119cia te odnoszone s\u0105 do pojedynczej osoby. CEFR nie podaje jednolitej, zwi\u0119z\u0142ej definicji tych poj\u0119\u0107. \u0141\u0105czone one s\u0105 z plurlingwaln\u0105 i plurkulturow\u0105 kompetencj\u0105 jednostki, rozumianymi jako rozwijany przez ca\u0142e \u017cycie repertuar j\u0119zykowy\/kulturowy wynikaj\u0105cy ze stopnia poznania r\u00f3\u017cnych j\u0119zyk\u00f3w i kultur z tymi j\u0119zykami zwi\u0105zanych.<\/p>\n\n\n\n

                        Spojrzenie krytyczne \u2013 s\u0142abe strony aktualnego podej\u015bcia<\/u><\/em><\/p>\n\n\n\n

                        (1)<\/p>\n\n\n\n

                        Rekomendacje i CEFR przemilczaj\u0105, kt\u00f3re j\u0119zyki obce i kultury wchodz\u0105 w gr\u0119 i jaki mo\u017ce by\u0107 wp\u0142yw konkretnego j\u0119zyka obcego na repertuar plurlingwalny i interkulturowy jednostki i wynikaj\u0105ce z niego kompetencje. Wyra\u017anym za\u0142o\u017ceniem wydaje si\u0119 by\u0107 to, \u017ce wg CEFR poznany dowolny j\u0119zyk i jego kultura poszerzaj\u0105 te kompetencje r\u00f3wnie\u017c w stosunku do innych niepoznawanych j\u0119zyk\u00f3w i kultur, czyli oddzia\u0142uj\u0105 na poziomie metaj\u0119zykowym\/metakulturowym. W jakim stopniu \u2013 nie wiadomo, nie ma takich rozwa\u017ca\u0144.<\/p>\n\n\n\n

                        (2)<\/p>\n\n\n\n

                        Ju\u017c w 1998 rekomendacja nr 1383 uznaje j\u0119zyk angielski za podstawowy interj\u0119zyk w Europie do powszechnego nauczania w polityce edukacyjnej. Jako do\u015b\u0107 cz\u0119sto nauczane wymienia niemiecki, francuski, hiszpa\u0144ski i daleko za nimi w\u0142oski. Nie okre\u015bla jednak\u017ce w jakiej roli mia\u0142yby te j\u0119zyki funkcjonowa\u0107 \u2013 czy tak\u017ce w roli interj\u0119zyk\u00f3w (tzn. z przeznaczeniem do komunikacji mi\u0119dzy osobami, dla kt\u00f3rych taki j\u0119zyk nie jest rodzimy), czy te\u017c nie.<\/p>\n\n\n\n

                        Jest to bardzo istotne za\u0142o\u017cenie. Je\u015bli \u017caden z tych j\u0119zyk\u00f3w, poza angielskim,  nie ma mie\u0107 przypisanej roli interj\u0119zyka, to powinny by\u0107 one zr\u00f3wnane w polityce edukacyjnej z ka\u017cdym innym j\u0119zykiem obcym (zreszt\u0105 nie tylko europejskim). Nie znajduje to odbicia w rzeczywisto\u015bci \u2013 pozosta\u0142e j\u0119zyki (poza regionalnymi na danym obszarze i np. szwedzkim w Finlandii, a czasem s\u0105siednim w regionie przygranicznym) praktycznie nie s\u0105 nauczane w programach edukacyjnych szkolnictwa podstawowego i \u015bredniego. Jest to ewidentny brak dywersyfikacji i uznawania r\u00f3wno\u015bci j\u0119zyk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

                        Pr\u00f3by argumentowania, \u017ce te a nie inne j\u0119zyki jako drugi j\u0119zyk obcy wybierane s\u0105 dobrowolnie przez uczni\u00f3w pod presj\u0105 spo\u0142eczn\u0105 lub mod\u0105, albo, \u017ce brak jest nauczycieli innych j\u0119zyk\u00f3w jest chowaniem g\u0142owy w piasek, a nie uprawianiem \u015bwiadomej polityki r\u00f3\u017cnorodno\u015bci w skali europejskiej.<\/p>\n\n\n\n

                        Przy takim podej\u015bciu wymaga zrewidowania dob\u00f3r drugiego j\u0119zyka obcego w polityce edukacji szkolnej. Zwr\u00f3ci\u0107 nale\u017ca\u0142oby uwag\u0119 na tzw. j\u0119zyki rzadkie, czyli stosunkowo rzadko poznawane. Paleta j\u0119zyk\u00f3w do wyboru powinna ulec radykalnemu zwi\u0119kszeniu. Nauka j\u0119zyka rzadkiego \u0142\u0105czy si\u0119 bowiem z g\u0142\u0119bszym wchodzeniem w spo\u0142eczno\u015b\u0107 nim si\u0119 pos\u0142uguj\u0105c\u0105 co radykalnie zwi\u0119ksza kompetencje interkulturowe, znacznie bardziej ni\u017c np. powszechne obecnie w Europie uczenie si\u0119 j\u0119zyka angielskiego dla cel\u00f3w czysto komunikacyjnych.<\/p>\n\n\n\n

                        Szersza paleta j\u0119zyk\u00f3w obcych w spo\u0142ecze\u0144stwie istotnie zwi\u0119ksza plurlingwizm i interkulturalizm spo\u0142ecze\u0144stwa. Spo\u0142ecze\u0144stwo jako ca\u0142o\u015b\u0107 uzyskuje szerszy dost\u0119p do innych etni j\u0119zykowo-kulturowych, a poprzez zjawisko dyfuzji kulturowej rozeznanie w innych kulturach i pozytywne do nich nastawienie rozlewa si\u0119 na ca\u0142e spo\u0142ecze\u0144stwo.<\/p>\n\n\n\n

                        (3)<\/p>\n\n\n\n

                        Istotnym za\u0142o\u017ceniem polityki Rady Europy i CEFR jest przekonanie, \u017ce nauka j\u0119zyka obcego niechybnie wprowadza ucz\u0105cego si\u0119 w kultur\u0119 zbiorowo\u015bci, dla kt\u00f3rej jest to j\u0119zyk etniczny. Tymczasem w zakresie kulturowym na wszystkich szczeblach znajomo\u015bci j\u0119zyka (a\u017c do najwy\u017cszego C2 w\u0142\u0105cznie) ucz\u0105cy si\u0119 ma pozna\u0107 co najwy\u017cej r\u00f3\u017cnice socjolingwistyczne i idiomatyczne danego j\u0119zyka w stosunku do w\u0142asnego lub innych poznawanych i odpowiednio poprawnie nimi operowa\u0107. W nawi\u0105zaniu do okre\u015ble\u0144 w Rozdziale I jest to interkulturalizm niskopoziomowy (komunikacyjny) bez jakiegokolwiek wg\u0142\u0119biania si\u0119 w kultur\u0119 sensu stricto<\/em> (por. interkulturalizm \u015brednio- i wysokopoziomowy).<\/p>\n\n\n\n

                        To stanowczo za ma\u0142o, aby m\u00f3wi\u0107 o plurkulturowo\u015bci i plurkulturowej, a tym bardziej interkulturowej kompetencji. Poznawczo s\u0105 to elementy wa\u017cne w komunikacji, pozwalaj\u0105 porusza\u0107 si\u0119 w poznawanym j\u0119zyku w miar\u0119 poprawnie, ale to nie jest jeszcze poznawanie kultury wyros\u0142ej na bazie danego j\u0119zyka. Szkoda, \u017ce opracowane standardy poziom\u00f3w kompetencji j\u0119zykowej i program\u00f3w nauczania nie wychodz\u0105 nawet na poziomach C1-C2 poza umiej\u0119tno\u015bci komunikacyjne. Przeczy, to rekomendacjom i oczekiwaniom wyra\u017conym w dokumentach Rady Europy w zakresie kultury i interkulturowo\u015bci.<\/span><\/p>\n\n\n\n

                        Powstaje w tej sytuacji zasadnicze pytanie: co ma oznacza\u0107 pod wzgl\u0119dem tre\u015bci i efekt\u00f3w interkulturowo\u015b\u0107 i poznanie innej kultury poprzez nauk\u0119 j\u0119zyka.<\/p>\n\n\n\n

                        Przyk\u0142adowo, czy opanowanie interj\u0119zyka takiego jak angielski ma by\u0107 \u0142\u0105czone z poznaniem cho\u0107by na \u015brednim poziomie kultury rodzimych u\u017cytkownik\u00f3w angielskiego? Kt\u00f3rych \u2013 z Anglii, ze Stan\u00f3w Zjednoczonych, z Australii? A co z kulturami opartymi o inne j\u0119zyki europejskie? Bez nauczenia si\u0119 j\u0119zyka innej kultury z definicji nie ma w og\u00f3le mowy o interkulturalizmie niskopoziomowym (komunikacyjnym) w odniesieniu do tej kultury. Po\u015bredniczenie w odniesieniu do kultury poprzez j\u0119zyk angielski na poziomie ponadkomunikacyjnym (tj. \u015brednim i\/lub wysokim) mo\u017ce da\u0107 okazyjnie pewne rozeznanie w przypadku d\u0142ugiego kontaktu z osobami z danej nieangloj\u0119zycznej etni j\u0119zykowo-kulturowej o ile dobrze pos\u0142uguj\u0105 si\u0119 angielskim. Tyle, \u017ce to nie s\u0105 sytuacje przewidziane w programach nauczania szkolnego. A zatem realna polityka edukacyjna w zakresie j\u0119zyk\u00f3w obcych jest g\u0142ucha na inn\u0105 kultur\u0119 sensu stricto<\/em><\/span>.<\/p>\n\n\n\n

                        Paradoksalnie zdobycie rozeznania w innej kulturze na poziomie \u015brednim lub wysokim nie wymaga swobodnej znajomo\u015bci \u017cadnego j\u0119zyka obcego. Dla zainteresowanych wystarcz\u0105 t\u0142umaczenia na j\u0119zyk rodzimy.<\/p>\n\n\n\n

                        Zgo\u0142a inna sytuacja powstaje w przypadku j\u0119zyka obcego nie wyst\u0119puj\u0105cego w roli interj\u0119zyka og\u00f3lnoeuropejskiego. Jego uczenie si\u0119 ma praktyczne znaczenie w kontaktach z osobami z etni j\u0119zykowo-kulturowych pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 takim j\u0119zykiem, czyli z jego rodzimymi u\u017cytkownikami. W takim razie uczenie si\u0119 takiego j\u0119zyka ma g\u0142\u0119bszy sens je\u015bli po\u0142\u0105czone zostaje z g\u0142\u0119bszym wej\u015bciem w kultur\u0119 z tym j\u0119zykiem zwi\u0105zan\u0105 (pomijam tu czysto komunikacyjn\u0105 potrzeb\u0119 do obs\u0142ugi lub kontakt\u00f3w z osobami pos\u0142uguj\u0105cymi si\u0119 danym j\u0119zykiem obcym). To stanowi bodziec do powiazania nauki takiego j\u0119zyka z jednoczesnym g\u0142\u0119bszym poznaniem kultury.<\/p>\n\n\n\n

                        Zn\u00f3w paradoksalnie, przy tej perspektywie, nauka j\u0119zyka obcego nie pe\u0142ni\u0105cego roli interj\u0119zyka powinna by\u0107 ukierunkowana na wy\u017cszy poziom kulturowy ni\u017c nauka pierwszego j\u0119zyka obcego, jakim jest w praktyce angielski jako interj\u0119zyk<\/span>.<\/p>\n\n\n\n

                        (4)<\/p>\n\n\n\n

                        CEFR uznaje osi\u0105gniecie plurlingwizmu, czyli kompetencji plurlingwalnych przez osob\u0119 ju\u017c na najni\u017cszym poziomie A1, a nawet ni\u017cszym. Jednak\u017ce z punktu widzenia komunikacji czy te\u017c nabycia umiej\u0119tno\u015bci j\u0119zykowych poziom A1 jest absolutnie niewystarczaj\u0105cy, praktycznie nieumo\u017cliwiaj\u0105cy jakiekolwiek pozytywne efekty komunikacyjne. W gruncie rzeczy odpowiada mniej wi\u0119cej nauczeniu si\u0119 na pami\u0119\u0107 z jako takim zrozumieniem jednostronicowego dialogu. Taki poziom nie pozwala na aktywny udzia\u0142 w procesie komunikacji z osob\u0105 innoj\u0119zyczn\u0105.<\/p>\n\n\n\n

                        Mo\u017cna w\u00f3wczas m\u00f3wi\u0107 o zakresie plurlingwizmu (w sensie liczby opanowanych j\u0119zyk\u00f3w) danej osoby odpowiednio na poziomie B1+, B2, C1, C2. Np. do tego indywidualnego zakresu plurlingwizmu na poziomie C1 mog\u0105 nale\u017ce\u0107 tylko 2 j\u0119zyki (jedyny rodzimy i jeden obcy), a na poziomie B1+ cztery  j\u0119zyki, w tym 3 nierodzime.<\/p>\n\n\n\n

                        W przypadku plurlingwizmu spo\u0142ecze\u0144stwa jako pewnej ca\u0142o\u015bci mo\u017cna podobnie mierzy\u0107 poziom plurlingwizmu, zar\u00f3wno co do liczby j\u0119zyk\u00f3w jak i poziomu ich opanowania.<\/p>\n\n\n\n

                        (5)<\/p>\n\n\n\n

                        Plurkulturalizm jest wg CEFR inaczej definiowany ni\u017c w okre\u015bleniach z Rozdzia\u0142u I \u2013 ma charakter to\u017csamo\u015bciowy, a mianowicie:<\/p>\n\n\n\n

                        Plurkulturalizm <\/strong>\u2013 osoba jest plurkulturowa<\/strong> je\u015bli jest sk\u0142onna (potrafi) identyfikowa\u0107 si\u0119 z co najmniej dwoma kulturami opartymi o odmienne j\u0119zyki (dwoma etniami j\u0119zykowo-kulturowymi).<\/p>\n\n\n\n

                        Takie uj\u0119cie plurkulturalizmu odpowiada poj\u0119ciu bikulturalizmu okre\u015blonemu w Rozdziale I.<\/p>\n\n\n\n

                        Jest to istotna uwaga, bowiem to\u017csamo\u015bciowe uj\u0119cie plurkulturalizmu jest wewn\u0119trznie niesp\u00f3jne, sprzeczne z innymi okre\u015bleniami stosowanymi przez CEFR<\/span>, przede wszystkim nie jest paralelne wobec definicji plurlingwizmu (bardzo dalekiego od takiego stopnia zakotwiczenia w innym j\u0119zyku). Jest natomiast sp\u00f3jne z poj\u0119ciem bilingwizmu (tj. dwa lub wi\u0119cej j\u0119zyk\u00f3w rodzimych).<\/p>\n\n\n\n

                        (6)<\/p>\n\n\n\n

                        Nieuprawnionym za\u0142o\u017ceniem jest przekonanie, \u017ce nauczenie si\u0119 j\u0119zyka obcego, implikuje poznanie jego kultury, a to z kolei niechybnie prowadzi do otwarto\u015bci na Innego i pozytywny do niego stosunek. Otwarto\u015b\u0107 na innego (obcego) to jest zagadnienie o wiele bardziej skomplikowane i zale\u017cne od wielu innych cz\u0119sto powa\u017cniejszych czynnik\u00f3w ni\u017c poznanie jego j\u0119zyka.<\/p>\n\n\n\n

                        Przyk\u0142adowo, sama nawet sprawna komunikacja w obcym j\u0119zyku z osob\u0105 spoza tego samego kr\u0119gu kulturowego, ani nie implikuje ch\u0119ci poznania kultury j\u0119zyka etnicznego tej osoby, ani nie oznacza otwarto\u015bci i akceptacji os\u00f3b z tej etni. Mo\u017cemy bowiem mie\u0107 w tym przypadku do czynienia z brakiem wra\u017cliwo\u015bci interkulturowej lub jej ograniczono\u015bci\u0105 albo po prostu z brakiem motywacji.<\/p>\n\n\n\n

                        Wbrew deklarowanym i silnie podkre\u015blanym w europejskiej polityce edukacyjnej postulatom i oczekiwaniom nast\u0119puj\u0105ce implikacje mog\u0105 si\u0119 zdarza\u0107, ale nie s\u0105 gwarantowane, a zatem nie mo\u017cna ich przyjmowa\u0107 jako skuteczne rozwi\u0105zania problemu: <\/p>\n\n\n\n

                                                                    powoduje poznanie         powoduje tolerancj\u0119
                        nauka j\u0119zyka obcego  \u2192  kultury spo\u0142eczno\u015bci  \u2192  inno\u015bci ze wzgl\u0119d\u00f3w
                                                                    nim si\u0119 pos\u0142uguj\u0105cej        kulturowych<\/p>\n\n\n\n

                        i podobnie:<\/p>\n\n\n\n

                                                                 implikuje                                 implikuje
                        plurlingwizm       \u2192       interkulturalizm          \u2192        otwarto\u015b\u0107 interkulturow\u0105
                                                                 ponad-komunikacyjny          (akceptacj\u0119 inno\u015bci)<\/p>\n\n\n\n

                        Nie s\u0105 to za\u0142o\u017cenia prawdziwe ani w wymiarze indywidualnym, ani w wymiarze spo\u0142ecznym. Wydaj\u0105 si\u0119 to by\u0107 jedynie pi\u0119knie brzmi\u0105ce, ale iluzoryczne slogany.<\/p>\n\n\n\n

                        III. Rozwa\u017cania ko\u0144cowe<\/span><\/p>\n\n\n\n

                        Plurlingwizm to nie tylko i nie przede wszystkim kwestia komunikacji interetnicznej. Z t\u0105 tematyk\u0105 wi\u0105\u017ce si\u0119 wiele zagadnie\u0144 o istotnym znaczeniu, Mo\u017cna wymieni\u0107 m.in.<\/p>\n\n\n\n

                          \n
                        1. uczenie si\u0119 j\u0119zyka obcego jako czynnik rozwoju umys\u0142owego jednostki, w tym potencja\u0142u poznawczego i rozwoju neuronalnego m\u00f3zgu \u2013 co ma znaczenie wykraczaj\u0105ce daleko poza nabycie kompetencji j\u0119zykowych jako takich;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                        2. wzbogacenie kapita\u0142u kulturowego i spo\u0142ecznego jednostki i spo\u0142eczno\u015bci;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                        3. szerszy dost\u0119p do wiedzy i nabywania umiej\u0119tno\u015bci niezb\u0119dnych w \u017cyciu spo\u0142ecznym, zawodowym, itp.;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                        4. lepsze mo\u017cliwo\u015bci i standard \u017cycia oraz wsp\u00f3\u0142\u017cycia w j\u0119zykowo i kulturowo zdywersyfikowanej Europie i w \u015bwiecie zglobalizowanym;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                        5. rozw\u00f3j kariery zawodowej, efekty zarobkowe i turystyczne.<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

                          Bior\u0105c pod uwag\u0119 wp\u0142yw nauki j\u0119zyka obcego na rozw\u00f3j m\u00f3zgu warto zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 na dwie grupy w spo\u0142ecze\u0144stwie prawie zupe\u0142nie pomijane w aspekcie nauki j\u0119zyk\u00f3w obcych i plurlingwizmu.<\/p>\n\n\n\n

                          Pierwsza to osoby w wieku emerytalnym<\/span>. W ich przypadku nauka j\u0119zyka obcego, koniecznie nowego (dot\u0105d nieznanego) wp\u0142ywa pozytywnie na zahamowanie degeneracji neuronalnej w m\u00f3zgu i op\u00f3\u017ania procesy starzenia si\u0119, rozwoju demencji<\/span>, itp. Poza tym jest bardzo dobrym zaj\u0119ciem wype\u0142niaj\u0105cym czas wolny. Os\u00f3b w tym przedziale wiekowym w starzej\u0105cej si\u0119 Europie (i nie tylko) jest ju\u017c kilkadziesi\u0105t procent. A wi\u0119c jest to olbrzymia grupa docelowa.<\/p>\n\n\n\n

                          Druga to dzieci i m\u0142odzie\u017c poni\u017cej normy intelektualnej,<\/span> czyli o obni\u017conych mo\u017cliwo\u015bciach intelektualnych (71-90 w skali ilorazu inteligencji) lub z niepe\u0142nosprawno\u015bci\u0105 intelektualn\u0105 w stopniu lekkim (55-70 w skali ilorazu inteligencji). Tych pierwszych jest w spo\u0142ecze\u0144stwach 15-20%<\/span>, tych drugich ok. 2%. I tu powstaje problem zasadniczy. M\u0142odzie\u017c ta w praktyce nie ma szans na nauczenie si\u0119 cho\u0107by jednego etnicznego j\u0119zyka obcego co najmniej na poziomie B1 w obecnym modelu szkolnictwa<\/span>. Dowolny j\u0119zyk obcy, w tym powszechnie postulowany angielski s\u0105 po prostu za trudne. Prowadzi to do wykluczenia tych os\u00f3b nie tylko z obiegu interetnicznego<\/span>, ale z powodu niewielkich efekt\u00f3w \u017cmudnej nauki nie przynosi tak\u017ce szczeg\u00f3lnie istotnego dla nich rozwoju neuronalnego m\u00f3zgu. U niepe\u0142nosprawnych intelektualnie wy\u0142\u0105cza ten obszar z polityki inkluzyjno\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

                          Nasuwaj\u0105 si\u0119 w tej grupie 2 rozwi\u0105zania. Pierwszy to zmiana tradycyjnego modelu szkolnego (2-3 razy w tygodniu po 1 godzinie lekcyjnej) na model silnie wspomagany stacjonarnym uczestnictwem w\u015br\u00f3d r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w w spo\u0142eczno\u015bci danego j\u0119zyka (np. co najmniej po 2 tygodnie rocznie). Drugie, \u0142atwiejsze organizacyjnie i finansowo, to nauka du\u017co prostszego j\u0119zyka ni\u017c j\u0119zyk etniczny \u2013 obecnie takim j\u0119zykiem jest esperanto. Mo\u017ce to by\u0107 pierwszy nauczany j\u0119zyk obcy \u2013 w\u00f3wczas jego nauka ma charakter propedeutyczny lub drugi nauczany r\u00f3wnolegle \u2013 w\u00f3wczas jego nauka ma charakter akceleruj\u0105cy, tj. przyspieszaj\u0105cy rozw\u00f3j neuronalny oraz rozw\u00f3j kompetencji j\u0119zykowych, zar\u00f3wno w odniesieniu do j\u0119zyka rodzimego jak i innego j\u0119zyka obcego.<\/p>\n\n\n\n

                          Nawiasem m\u00f3wi\u0105c podj\u0119cie nauki j\u0119zyka esperanto w senioralnej grupie wiekowej te\u017c by\u0142oby bardzo wskazane, bo jest on \u0142atwiejszy do opanowywania i w zwi\u0105zku z tym daj\u0105cy wi\u0119ksz\u0105 satysfakcj\u0119 z post\u0119p\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

                          Plurlingwizm, interkulturalizm, itp. \u2013 po co si\u0119 tym zajmowa\u0107?<\/u><\/em><\/p>\n\n\n\n

                          Po pierwsze, opisywane tu zjawiska istniej\u0105 i maj\u0105 znaczenie dla jednostki i dla spo\u0142ecze\u0144stw. Dlatego powinny podlega\u0107 badaniu i rozpoznaniu jaka jest sytuacja na danym obszarze (np. w Europie, globalnie, w kraju wieloj\u0119zycznym, r\u00f3\u017cnoj\u0119zycznym, itp., w warunkach nap\u0142ywu os\u00f3b z innych etni j\u0119zykowo-kulturowych) w danym czasie.<\/p>\n\n\n\n

                          Po drugie, badania te maj\u0105 znaczenie praktyczne dla tworzenia i prowadzenia polityk edukacyjnych i spo\u0142ecznych w skali krajowej i ponadpa\u0144stwowej.<\/p>\n\n\n\n

                          Zwr\u00f3\u0107my tu uwag\u0119 na interkulturalizm i jego wyzwania. Polityki w tym zakresie by\u0142y i s\u0105 dwie.<\/p>\n\n\n\n

                          Pierwsza zorientowana jest na absorpcj\u0119 \u2013 czyli zajmuje si\u0119 odpowiedzi\u0105 na pytanie jak w\u0142\u0105czy\u0107 j\u0119zykowo i kulturowo innych w nasz\u0105 kultur\u0119 i \u017cycie spo\u0142eczne. W edukacji szkolnej w poszczeg\u00f3lnych krajach powstaj\u0105 strukturalnie sprzeczne zadania. Co do zasady, szkolnictwo nastawione jest nacjonalistycznie \u2013 szko\u0142a obowi\u0105zkowo piel\u0119gnuje j\u0119zyk i warto\u015bci kluczowe dla w\u0142asnej dominuj\u0105cej kultury, w\u0142asnej etni j\u0119zykowo-kulturowej. Jednocze\u015bnie ze wzgl\u0119du na uczni\u00f3w o innych j\u0119zykach rodzimych ni\u017c j\u0119zyk nauczania szkolnego szko\u0142a ma ich wci\u0105gn\u0105\u0107 do swojego pronarodowego nastawienia dla nich nierzadko obcego i niekoniecznie afirmowanego.<\/p>\n\n\n\n

                          Druga zorientowana jest na penetracj\u0119 \u2013 czyli jak lepiej pozna\u0107 inne kultury. Jak wyj\u015b\u0107 poza sw\u00f3j za\u015bcianek poznawczy, mentalny, spo\u0142eczny i dobrze si\u0119 czu\u0107 w \u015brodowiskach innych j\u0119zyk\u00f3w i kultur.<\/p>\n\n\n\n

                          Nasuwa si\u0119 te\u017c szersze spojrzenie na zagadnienie plurlingwizmu ni\u017c tylko j\u0119zyki obce jako takie. Dotyczy ono bowiem np.:<\/p>\n\n\n\n

                            \n
                          1. j\u0119zyk\u00f3w migowych i to zar\u00f3wno w zakresie wieloj\u0119zyczno\u015bci g\u0142uchoniemych z uwagi na konieczno\u015b\u0107 opanowania j\u0119zyka m\u00f3wionego i opartego na nim j\u0119zyka migowego jak i pos\u0142ugiwania si\u0119 r\u00f3\u017cnymi j\u0119zykami migowymi w komunikacji interetnicznej;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                          2. j\u0119zyk\u00f3w programowania \u2013 wieloj\u0119zyczno\u015b\u0107 powraca w tym przypadku na aren\u0119, bowiem od programist\u00f3w zn\u00f3w wymaga si\u0119 znajomo\u015bci wielu j\u0119zyk\u00f3w programowania.<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

                            Przyk\u0142ady wyzwa\u0144 edukacyjnych nieuj\u0119tych w polityce Rady Europy i przez CEFR<\/u><\/em><\/p>\n\n\n\n

                            Na podstawie powy\u017cszych rozwa\u017ca\u0144 wy\u0142aniaj\u0105 si\u0119 wyzwania do podj\u0119cia, m.in.:<\/p>\n\n\n\n

                              \n
                            1. jaka jest celowo\u015b\u0107 nauki j\u0119zyk\u00f3w obcych poza komunikacyjn\u0105, np. rozw\u00f3j umiej\u0119tno\u015bci kognitywnych (m\u00f3zg), kszta\u0142towanie zachowa\u0144 prospo\u0142ecznych, psychologiczne aspekty uczenia si\u0119 j\u0119zyka obcego (w przypadku sukcesu lub odwrotnie: w przypadku s\u0142abych wynik\u00f3w);<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                            2. j\u0119zyk szkolny jako lingua franca<\/em> dla os\u00f3b o innych j\u0119zykach rodzimych \u2013 podej\u015bcie i konsekwencje;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                            3. nauka j\u0119zyka obcego os\u00f3b o obni\u017conej sprawno\u015bci intelektualnej i z niepe\u0142nosprawno\u015bciami;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                            4. poszerzenie palety j\u0119zyk\u00f3w obcych do wyboru przez ucznia \u2013 w tym j\u0119zyki rzadkie;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                            5. model nauczania szkolnego a efektywno\u015b\u0107 \u2013 edukacja pozaszkolna i postulaty zanurzania ucznia w \u015brodowisku j\u0119zyka obcego.<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n

                              Je\u015bli przyjmiemy, \u017ce w modelu europejskim pierwszym j\u0119zykiem obcym w szkolnictwie jest j\u0119zyk angielski jako interj\u0119zyk, to nale\u017cy jasno odpowiedzie\u0107 na pytanie jaki jest dla uczni\u00f3w sens uczenia si\u0119 drugiego j\u0119zyka obcego?<\/span> Potrzeba komunikacyjna na poziomie ponad-etnicznym jest realizowana przez angielski. Wi\u0119c jaka ma by\u0107 funkcja dla kolejnego j\u0119zyka obcego? Przyk\u0142adowo: a) zaznajomienie si\u0119 z kultur\u0105 i pi\u015bmiennictwem spo\u0142eczno\u015bci ten j\u0119zyk u\u017cywaj\u0105cej, aby ewentualnie w przysz\u0142o\u015bci wej\u015b\u0107 do niej zawodowo lub \u017cyciowo? b) walory poznawcze i kognitywne oraz wzmocnienie \u015bwiadomo\u015bci j\u0119zykowej (r\u00f3wnie\u017c w j\u0119zyku szkolnym) wynikaj\u0105ce z samej nauki j\u0119zyka obcego \u2013 w tym przypadku wyb\u00f3r drugiego j\u0119zyka nie ma znaczenia?<\/p>\n\n\n\n

                              Nale\u017cy przy tym zauwa\u017cy\u0107, ze w przypadku rodzin imigranckich pierwszym i najwa\u017cniejszym j\u0119zykiem obcym jest na og\u00f3\u0142 j\u0119zyk administracyjny i szkolny danego kraju, kt\u00f3ry dodatkowo nale\u017cy pozna\u0107 na mo\u017cliwie wysokim poziomie.<\/p>\n\n\n\n

                              Obrazowo \u2013 czym mo\u017ce by\u0107 dobre przyswojenie j\u0119zyka obcego dla jednostki \u2013 trzy przypadki:<\/em><\/p>\n\n\n\n

                              Angielski jako interj\u0119zyk \u2013 obecnie wielkie okno na wielki \u015bwiat w p\u0142aszczy\u017anie komunikacyjnej<\/span>. Samo przez si\u0119 nie rozwija plurkulturowo\u015bci lecz monokulturowo\u015b\u0107 ponadetnicznego etosu angloj\u0119zycznego (g\u0142\u00f3wnie popkultura). Etos bycia \u015bwiatowcem. Rodzimy u\u017cytkownik angielskiego jest uprzywilejowany komunikacyjnie, ale nie znaj\u0105c dostatecznie innego j\u0119zyka obcego jednocze\u015bnie upo\u015bledzony w odniesieniu do w\u0142asnej \u015bwiadomo\u015bci (meta)j\u0119zykowej i plurkulturowo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n

                              Esperanto \u2013 niewielkie okienko na znacz\u0105c\u0105 plurkulturowo\u015b\u0107<\/span>. Etos respektu dla zr\u00f3\u017cnicowania kulturowego. Dobra droga do rozwoju \u015bwiadomo\u015bci j\u0119zykowej i metaj\u0119zykowej. Znacz\u0105co rozwija potencja\u0142 plurlingwalny.<\/p>\n\n\n\n

                              Inny etniczny j\u0119zyk obcy –  otwarcie drzwi do innej kultury poprzez mo\u017cliwo\u015b\u0107 zanurzenia w niej<\/span>. Etos respektu dla innej, przynajmniej jednej kultury. Rozwija \u015bwiadomo\u015b\u0107 (meta)j\u0119zykow\u0105. Przeci\u0119tnie wy\u017cszy rozw\u00f3j potencja\u0142u plurlingwalnego ni\u017c przyswojenie tylko angielskiego jako j\u0119zyka obcego, ni\u017cszy ni\u017c przyswojenie esperanta.<\/p>\n\n\n\n

                              Przyk\u0142ady wyzwa\u0144 badawczych<\/u><\/em><\/p>\n\n\n\n

                              Opr\u00f3cz zagadnie\u0144 wy\u017cej przedstawionych jest wiele temat\u00f3w do bada\u0144 nad plurlingwizmem, komunikacj\u0105 interetniczn\u0105 i kwesti\u0105 stosunku do Innego \u2013 oto kilka z nich:<\/p>\n\n\n\n

                                \n
                              1. propozycje mierzenia stopnia plurlingwizmu i interkulturalizmu u jednostek i w skali spo\u0142ecze\u0144stw;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                              2. plurlingwizm wg program\u00f3w nauczania a wyniki realnie osi\u0105gane;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                              3. badania sfery pozaszkolnej \u2013 edukacja poza szko\u0142\u0105, edukacja uniwersytecka, nauka zwi\u0105zana z miejscem pracy, plurkulturalizm w kontaktach \u201ena ulicy\u201d, tj. obs\u0142ugiwanie przez osoby spoza macierzystej etni j\u0119zykowo-kulturowej (sklepy, bazary, us\u0142ugi) i w turystyce zagranicznej;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                              4. zagadnienie dystansu j\u0119zykowego i kulturowego (w innym wymiarze ni\u017c rozpatruje Hofstede)\u00a0 mi\u0119dzy prymarn\u0105 etni\u0105 j\u0119zykowo-kulturow\u0105 a innymi j\u0119zykami\/etniami \u2013 jego wp\u0142yw na efektywno\u015b\u0107 uczenia si\u0119 j\u0119zyka innego ni\u017c rodzimy;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                              5. si\u0142a transferu mi\u0119dzy pierwszym j\u0119zykiem obcym a kolejnymi;<\/mark><\/li>\n\n\n\n
                              6. jak si\u0119 ma poznanie danego j\u0119zyka do kwestii otwarto\u015bci interkulturowej i akceptacji Innego \u2013 w tym nasilenie si\u0119 ksenofobii i postaw antyimigranckich, tak\u017ce w kontek\u015bcie zmian klimatycznych i problem\u00f3w demograficznych oraz brak\u00f3w na rynku si\u0142y roboczej w Europie.<\/mark><\/li>\n<\/ol>\n\n\n\n
                                \n\n\n\n

                                [1]<\/a> Np. w Polsce AD 2023 jest to poziom oczekiwany na zako\u0144czenie szko\u0142y \u015bredniej (matura) w zakresie 1-go j\u0119zyka obcego. W przypadku 2-go oczekiwany jest zaledwie poziom A2+, co nie wystarcza do w miar\u0119 swobodnej konwersacji.<\/mark><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

                                Autor: Jerzy Leyk \u2013 sierpie\u0144 2023 Wieloj\u0119zyczno\u015b\u0107 rozumiana jako pos\u0142ugiwanie si\u0119 wieloma j\u0119zykami czy to w skali indywidualnej czy spo\u0142ecznej nie jest zjawiskiem nowym. Wyst\u0119powa\u0142a i wyst\u0119puje w r\u00f3\u017cnych cywilizacjach i regionach geograficznych od tysi\u0119cy lat. Czy to b\u0119dzie basen Morza \u015ar\u00f3dziemnego jako kolebka kilku cywilizacji w tym europejskiej, czy te\u017c Afryka, Azja \u015arodkowa i […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-24","page","type-page","status-publish","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/pluriko.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/24","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/pluriko.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/pluriko.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pluriko.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/pluriko.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=24"}],"version-history":[{"count":30,"href":"https:\/\/pluriko.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/24\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":538,"href":"https:\/\/pluriko.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/24\/revisions\/538"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/pluriko.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=24"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}